Wyobraź sobie, że dwa kraje wyrwane z tego samego uścisku – upadającego imperium – obierają diametralnie różne ścieżki. Litwa dziś jest stabilnym członkiem NATO i UE, podczas gdy Ukraina… no właśnie. Czy zastanawiałeś się kiedyś, dlaczego te dwa postradzieckie państwa, które w latach 90. wydawały się mieć podobny potencjał, znalazły się w tak różnych punktach swojej historii? Klucz do zrozumienia tej różnicy tkwi nie tylko w polityce, ale i w głęboko zakorzenionych strategiach odziedziczonych po przeszłości i podejmowanych decyzjach.
Niezależność z różnym bagażem
Droga Ukrainy do niepodległości po rozpadzie Związku Radzieckiego była bardziej kręta niż litewska. Podczas gdy Litwa odzyskała suwerenność w sposób zdecydowany, Ukraina, uzyskując ją w 1991 roku, od razu postawiła na manewrowanie geopolityczne, przystępując do Wspólnoty Niepodległych Państw. To był pierwszy, kluczowy sygnał, że nie celujemy w jedno, z góry określone zachodnie partnerstwo, jak w Wilnie.
Ukraina: szukanie gwarancji, nie cel
W przeciwieństwie do Litwy, której elity polityczne szybko zjednoczyły się wokół celu wejścia do NATO i Unii Europejskiej, Ukraina przez lata balansowała. Jak zauważył Vytautas Plečkaitis, były ambasador Litwy w Ukrainie, ukraińscy przywódcy często szukali silnych inwestycji i gwarancji bezpieczeństwa, raz z Europy, raz z Rosji. Leonid Kuczma, prezydent przez dekadę od 1994 roku, otwarcie mówił o potrzebie opieki nad państwem, które czuło się niepewnie. To nie był strategiczny cel, lecz ciągłe poszukiwanie stabilizacji w burzliwych czasach.
Dziedzictwo atomowe i dylematy bezpieczeństwa
Jednym z najbardziej dramatycznych momentów w historii Ukrainy po 1991 roku było odziedziczenie po ZSRR trzeciego co do wielkości arsenału nuklearnego na świecie. Wymagało to podjęcia trudnej decyzji: podpisać Układ o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej i zrezygnować z tego potężnego narzędzia w zamian za gwarancje bezpieczeństwa od USA i Rosji, czy zatrzymać broń? Ostatecznie Ukraina zrezygnowała z arsenału, ale proces ten był kosztowny i nie do końca satysfakcjonujący finansowo. Jak wspominał ambasador Rostysław Bilodid w 1994 roku, wycena prac związanych z demontażem była zaniżona.
Ukraina zapłaciła za swoje bezpieczeństwo – i bieżące finanse – rezygnacją z potęgi nuklearnej. To była jedna z kluczowych ustępstw wobec Moskwy, podobnie jak utrzymywanie Floty Czarnomorskiej na Krymie (do czasu aneksji). Rosyjscy dyplomaci stale podkreślali „braterskie związki”, podczas gdy ukraińscy funkcjonariusze bezpieczeństwa podejrzewali infiltrację i mogli oczekiwać wszystkiego ze strony Rosji, której sieci agentów działały nawet w ukraińskich urzędach.
- Trzecia potęga nuklearna świata, od której Ukraina odstąpiła.
- Utrzymywanie Floty Czarnomorskiej na Krymie przez Rosję do 1997 roku.
- Rosyjskie zapewnienia o „braterstwie” vs. realne obawy o infiltrację.
Wpływ Rosji i „ukraiński pragmatyzm”
Kluczowym elementem strategii Rosji było utrzymanie Ukrainy w swojej strefie wpływów, niekoniecznie poprzez bezpośrednią okupację, ale przez zapewnienie sobie jej posłuszeństwa. Część ukraińskiego społeczeństwa, szczególnie zwolennicy partii komunistycznych, wierzyła w możliwość koegzystencji z Rosją, widząc w tym korzyści ekonomiczne. Plečkaitis zauważa, że stopień pragmatyzmu na Ukrainie był wyższy niż na Litwie. Ukraińcy mieli bardziej „elastyczny” charakter, kierujący się bardziej zyskiem niż tradycyjnymi wartościami narodowymi.
Co więcej, ważne wydarzenia i ich nazwy – jak Hołodomor (sztucznie wywołany głód w latach 30., który pochłonął miliony ofiar) – długo pozostawały na marginesie świadomości społecznej, nie były promowane. Dopiero z czasem zaczęto dyskutować o ich znaczeniu jako ludobójstwa. Debata o członkostwie w UE i NATO nabrała tempa dopiero po tym, jak prezydent Wiktor Janukowycz odmówił podpisania umowy stowarzyszeniowej z UE w Wilnie w 2013 roku, obawiając się prowokacji wobec Rosji. To wywołało masowe protesty Euromajdanu i rok później rosyjską okupację Krymu.
Czynniki wewnętrzne: inflacja, oligarchowie i podziały
Poza geopolityką, Ukraina zmagała się z typowymi problemami postsowieckich państw: wysoką inflacją, biedą i rosnącymi w siłę oligarchami, którzy do dziś mają ogromny wpływ na kraj. Powstały potężne klany przemysłowe i kryminalne, walczące o władzę polityczną. Już pod koniec lat 80. widoczne były podziały między wschodnią a zachodnią Ukrainą, różnice w poglądach politycznych i podejściu do kwestii niepodległości.
Proces prywatyzacji był wolniejszy i trudniejszy niż na Litwie, a walka z przestępczością – bardziej złożona. Kontrast widoczny był już na granicy: po stronie białoruskiej widać było nowe budynki i nowoczesne stacje benzynowe, podczas gdy w Ukrainie dopiero zaczynały się one pojawiać. Zrozumienie tych wewnętrznych czynników jest kluczowe, by pojąć, dlaczego Ukraina nie mogła tak szybko, jak kraje bałtyckie, rozwiązać wielu problemów i umocnić swojej pozycji jako państwa demokratycznego podążającego na zachód.
Czy widzisz teraz, jak wiele czynników złożyło się na odmienne trajektorie rozwojowe Litwy i Ukrainy? Czy ta historia powinna być dla nas ostrzeżeniem, czy raczej lekcją nadziei dla krajów, które dziś mierzą się z podobnymi wyzwaniami?
